
گام های انتظار
(مختصری از شرح دعای ندبه)
گام دوم: بررسی سند
گرچه معارف و حقایق درخشان و مطالب ژرفی که با منطقی گیرا و عباراتی بسیار بلند و فصیح در دعای شریف ندبه آمده ما را از ارائه هرگونه سند و منبع بی نیاز می کند، ولی در گوشه و کنار شنیده می شود که بعضی جاهلاً و یا معانداً به این دعای عظیم الشأن ایراد گرفته و در سند آن خدشه وارد می سازند.لذا برای نورانیت دل ها مشتاقان منابع مستحکم دعای ندبه را با تسلسل زمانی در اینجا می آوریم.
1- ابو جعفر محمد بن حسین بن سفیان بزوفری
نخستین فرد موثق و مورد اعتمادی که این دعای شریف را در اثر مکتوب خود از امام جعفر صادق(ع) روایت کرده، ابوجعفرمحمدبن حسین بن سفیان بزوفری است.
«بزوفری»منسوب به روستای«بزوفر»از توابع«قوسان» در نزدیکی«بغداد»در کرانه نهر«موفقی» در غرب دجله است.1
بزوفری از استادان شیخ مفید است و شیخ مفید به فراوانی از او یاد کرده و همین از دلایل وثوق وی است.
حاج آقا بزرگ تهرانیمی فرماید:
وثاقت او، از نقل فراوان شیخ مفید از او و طلب مغفرت بر او آشکار می باشد.2
2- ابوالفرج محمد بن علی بن یعقوب بن اسحاق بن ابی قرّه قنّائی
دومین فرد مورد اعتماد محمد بن علی بن ابی قرّه است که در کتاب الدّّعاء آن را از کتاب «بزوفری» نقل کرده است.
علامه تهرانی می فرماید:
محمدبن مشهدی در مزار و سیدبن طاووس در اقبال و دیگر آثارش به کثرت از کتاب او نقل کرده اند.3
مرحوم نمازی نیز در موردش فرموده:
به اتفاق همه رجالیون مورد وثوق است.4
3- محمد بن جعفر بن علی بن جعفر مشهدی حائری
ابن مشهدی یکی از علمای جلیل القدر قرن 6 بوده و از او کتاب ارزشمندی برجای مانده که به المزار کبیر ومزار ابن مشهدی مشهور است. نسخه های خطی فراوانی از آن تا زمان ما محفوظ مانده که از جملۀ آن، نسخه ای در کتابخانه مرحوم آیة الله مرعشی در قم است.۵
در طول هشت قرنی که از تاریخ تألیف این کتاب می گذرد، همواره مورد اعتماد و استناد بزرگان شیعه بوده و هر کتابی که در این هشت قرن پیرامون دعا و زیارت نوشته شده با واسطه یا بی واسطه از این کتاب استفاده کرده است.
وی در این کتاب، دعای ندبه را توسط ابن ابی قرّه، از کتاب بزوفری نقل کرده است و آن را به عنوان :« دعا برای حضرت صاحب الزمان(ع)، که شایسته است در اعیاد اربعه: عید فطر،عید قربان، عید غدیر و عید جمعه خوانده شود.» آورده است.
دعای ندبه در نسخه کتابخانه آیة الله مرعشی، صفحه 821 تا 837 آمده است.
4- صاحب کتاب مزار قدیم
مزار قدیم نیز کتاب باارزشی است که مؤلف آن معاصر ابن مشهدی و نیز مرحوم طبرسی (صاحب احتجاج) بوده است. مؤلف مزار قدیم، در اثر ارزشمند خود، دعای ندبه را توسط ابن ابی قرّه، از کتاب بزوفری روایت کرده است.
با توجه به اینکه مؤلف این کتاب ناشناخته است، نمی توان بع عنوان یک منبع موثق به آن اعتماد کرد، فقط می توان آن را مؤیدی بر نقل ابن مشهدی قرار داد.
5- رضی الدین علی بن موسی بن طاووس حلّی
سید ابن طاووس در کتاب گرانقدر مصباح الزائر در بخش زیارتهای حضرت ولی عصر،ارواحنا فداه،شش زیارت نقل کرده،آنگاه دعای ندبه را به عنوان هفتمین زیارت، به نقل از «محمد بن علی بن ابی قره» از «محمد بن حسین بن سنان بزوفری» روایت کرده و فرموده است:
این دعا برای حضرت صاحب الزمان،صلوات الله علیه،می باشد و مستحب است که در اعیاد چهارگانه خوانده شود.۶
وی همچنین در کتاب شریف اقبال نیز تعدادی از دعاهای اعیاد اسلامی را می شمارد،آنگاه می فرماید:
دعای دیگری است که بعد از نماز عید و در هر یک از اعیاد چهارگانه خوانده شود.۷
آنگاه دعای ندبه را نقل می کند و در پایان می افزاید:
هنگامی که که از دعا فارغ شدی،مهیای سجده در برابر پروردگار باش و بگو آنچه را که ما با سندهای خود از امام صادق،علیه السلام،روایت کردیم،که فرمود:پساز این دعا گونه راست خود را بر زمین بگذار و بگو:«سیدی سیدس... کم من عتیق لک... ای عزیزای جمیل.»۸
از این تعبیر استفاده می شود که سید بن طاووس علاوه بر مزار کبیر طریق دیگری برای دعای ندبه داشته است، زیرا در مزار کبیر و در مزار قدیم این قسمت اخیر وجود ندارد و سید تصریح کرده که آنرا با سند های خود از امام صادق،علیه السلام،روایت کرده است.
سید بن طاووس به هنگام بیان اعمال روز عید قربان،دعاهایی را نقل می کند که پس از مراجعت از نماز عید خوانده شود،سپس می فرماید:«از جمله دعاهایی که پس از نماز عید اضحی خوانده می شود،دعای ندبه است که در باب عید فطر بیان کردیم.»۹
6.علی بن علی بن موسی بن طاووس
علی بن علی،پسر سید بن طاووس در کتاب شریف زوائد الفوائد دعای ندبه را از پدر بزرگوارش نقل کرده است.
7.مولی محمد باقر مجلسی
علامه مجلسی دعای ندبه را در کتاب گرانسنگ بحار الانوار به نقل از مصباح الزائر سید بن طاووس و همچنین در کتاب زادالمعاد نقل کرده و در سرآغاز آن می فرماید:
و اما دعای ندبه که مشتمل است بر عقاید حقه و تأسف بر غیبت حضرت قائم(عج) به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق(ع) منقول است،که سنت است این دعای ندبه را در چهار عید بخواند،یعنی:جمعه، عید فطر، عید قربان و عید غدیر.۱۰
از عبارت مرحوم علامه مجلسی چند مطلب مهم بدست می آید که در تقویت سند دعای ندبه حائز اهمیت است:
1- مشتمل است بر عقاید حقه
2- تأسف بر غیبت حضرت قائم(عج)
3- سند معتبر
4- از حضرت امام جعفر صادق(ع) منقول است.
5- مستحب است که در اعیاد اربعه خوانده شود.
بزرگان بسیار دیگری نیز دعای عظیم الشأن ندبه را در کتب خود آورده اند که برای طولانی نشدن مطلب تنها به نام برخی از آنان اکتفا می کنیم:
8- سید محمد طباطبایی یزدی
9- سید حیدر کاظمی
10- محدث نوری
11- صدرالاسلام همدانی
12- ابراهیم بن محسن کاشانی
13- میرزا محمد تقی موسوی اصفهانی
14- محدث قمی
15- شیخ محمد باقر فقیه ایمانی
16- سید محسن امین
پ.ن:
1- الحموی البغدادی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان،ج1، ص 412
2- الطهرانی، آغا بزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه،ج1،ص 194
3- الطهرانی، آغا بزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه،ج1، ص 184؛ همو،طبقات اعلام الشیعه، ص 266
4- نمازی، شیخ علی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ج 7، ص 251
5- حسینی اشکوری، سید احمد، فهرست کتابخانه آیه الله مرعشی،ج13، ص 83
6 - ابن طاووس، السید علی بن موسی، مصباح الزائر، ص 446- 453
7- ابن طاووس، السید علی بن موسی، اقبال الاعمال، ص 295
8- ابن طاووس، السید علی بن موسی، اقبال الاعمال، ص299
9- ابن طاووس، السید علی بن موسی، اقبال الاعمال، ص449
۱۰- المجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، ص 486